Juist op deze laatste zondag van het kerkelijk jaar worden we uitgenodigd om na te denken over beeldvorming. Want vandaag vieren we Christus Koning. We sluiten het kerkelijk jaar af met het beeld van Jezus als Koning van het heelal. En dat is op zichzelf al bijzonder. Want gedurende het afgelopen jaar hebben we Jezus op heel verschillende manieren leren kennen. We hebben verschillende beelden van Hem gezien. Maar welk beeld blijft uiteindelijk overeind? Wie is Jezus werkelijk? En wat betekent het dat wij Hem Koning noemen?
Het kerkelijk jaar begint met de verwachting van de Messias. In de Advent bereiden we ons voor op zijn komst. We leven toe naar Kerstmis, naar de geboorte van de Heer. We ontmoeten een kwetsbaar kind, geboren in eenvoudige omstandigheden, zonder paleis, zonder macht en zonder aanzien. En nu, aan het einde van het kerkelijk jaar, zien we dezelfde Jezus als Koning van het heelal. Dat lijkt een enorme tegenstelling. Van de kribbe naar de troon. Van een kind in een stal naar een Koning die over alles heerst. Maar misschien is die tegenstelling minder groot dan we denken. Misschien ligt juist in die kwetsbaarheid de sleutel tot het begrijpen van zijn koningschap. Want wie is die Koning eigenlijk?
Wanneer we terugkijken op de evangelieverhalen, hebben we Jezus van veel kanten leren kennen. We hebben Hem gezien als de herder die zijn schapen kent en opzoekt. Als de genezer die zieken aanraakt en mensen weer toekomst geeft. Als de leraar die met gezag spreekt, maar nooit om zichzelf te verheerlijken. Als de prediker die mensen wakker schudt en hen uitnodigt anders te leven. We hebben Hem gezien als iemand die aan tafel gaat met mensen die door anderen worden gemeden. Hij zoekt de tollenaar op, spreekt met de Samaritaanse vrouw en laat kinderen bij zich komen. Hij kijkt niet alleen naar wat iemand heeft gedaan, maar vooral naar wat er in die mens leeft en wat er nog mogelijk is.
En dan zien we Hem als Koning Jeruzalem binnenkomen. Niet op een indrukwekkend strijdros, niet omringd door een machtig leger, maar gezeten op een ezel. De mensen zwaaien met palmtakken, juichen Hem toe en roepen Hem hun koning tegemoet.
Maar vijf dagen later hangt Hij aan een kruis. Dezelfde stad die Hem eerst toejuichte, ziet Hem nu als een veroordeelde. Dezelfde Jezus die als koning werd binnengehaald, wordt bespot, vernederd en ter dood gebracht. Hoe snel kan beeldvorming veranderen! De ene dag word je toegejuicht, de andere dag afgewezen. De ene dag ben je een held, de andere dag een mislukkeling. Kennelijk hangt het beeld dat mensen van iemand hebben nogal eens af van hun eigen verwachtingen. En misschien was dat ook wel het probleem met Jezus. De mensen hadden een bepaald beeld van de Messias. Ze verwachtten een koning die hun vijanden zou verslaan, die Israël weer groot zou maken en die de macht van anderen zou breken. Ze verlangden naar een sterke leider die hun problemen zou oplossen. Maar Jezus kwam niet om aan die verwachtingen te voldoen. Hij kwam om een heel andere weg te wijzen.
Vandaag zien we op een icoon misschien wel het meest indrukwekkende beeld van Jezus: zittend op een troon, met de waardigheid en vorstelijkheid die bij een koning passen. Een koning die boven alles verheven lijkt. Maar als we goed kijken, moeten we ons afvragen: Waarin bestaat zijn macht? Wat is het wetboek van zijn Koninkrijk? En wat vraagt Hij van degenen die Hem als Koning erkennen? De lezingen van vandaag helpen ons om dat te ontdekken. Bij de profeet Ezechiël ontmoeten we het beeld van de herder. God zelf zegt dat Hij zijn schapen zal zoeken. Hij zal omzien naar wie verloren is, verbinden wat gewond is en sterken wat zwak is. Hij zal recht doen aan zijn kudde. Dat is een heel ander beeld van leiderschap dan we vaak om ons heen zien. Een herder staat niet boven zijn schapen om zichzelf te verheerlijken. Hij is er voor hen. Hij kent hun kwetsbaarheid en weet dat ze zonder zorg gemakkelijk verdwalen. Zijn verantwoordelijkheid bestaat niet uit het verzamelen van macht, maar uit het beschermen van leven. Dat beeld herkennen we in Jezus. Hij is de goede herder die zijn leven geeft voor zijn schapen. Hij loopt niet weg wanneer het moeilijk wordt. Hij laat niemand zomaar verloren gaan.
In de tweede lezing, uit de eerste brief aan de Korintiërs, spreekt Paulus over Christus als de Koning die alle vijandschap en alle machten moet overwinnen. Uiteindelijk zal zelfs de dood worden overwonnen. Het is een groot en indrukwekkend beeld. Christus is niet zomaar een koning naast andere koningen. Zijn koningschap reikt verder dan de grenzen van een land, verder dan de macht van mensen en zelfs verder dan de grens van de dood. Maar ook hier moeten we goed verstaan waarover Paulus spreekt. Het gaat niet om een koning die met geweld zijn tegenstanders uitschakelt. Het gaat om Christus die de machten van het kwaad overwint. De vijandschap die mensen van elkaar scheidt, de haat die levens verwoest, het onrecht dat mensen klein houdt en de dood die ons uiteindelijk allemaal bedreigt.
Zijn overwinning is de overwinning van Gods liefde. En die overwinning wordt zichtbaar in een leven dat zich geeft voor anderen. En dan komen we bij het evangelie van Matteüs. Misschien wel een van de meest verrassende teksten om op het feest van Christus Koning te lezen. Want als we vandaag een koninklijke intocht, een troonzaal of een indrukwekkend paleis verwachten, krijgen we iets heel anders te zien. Jezus spreekt over het laatste oordeel. De Mensenzoon komt in zijn heerlijkheid, omringd door zijn engelen. Hij neemt plaats op zijn troon en alle volken worden voor Hem samengebracht. Dan zal Hij de mensen van elkaar scheiden zoals een herder de schapen van de bokken scheidt. Het begint allemaal met een indrukwekkend koninklijk tafereel. Maar al heel snel blijkt dat Jezus een maatstaf hanteert die ons aan het denken zet. Want waar kijkt deze Koning naar? Niet naar onze bezittingen. Niet naar onze maatschappelijke positie. Niet naar onze afkomst, onze prestaties of onze reputatie. Hij vraagt niet hoeveel invloed we hebben gehad, hoeveel aanzien we genoten of hoe vaak we in de kerk zijn geweest.
Hij vraagt iets heel anders. Ik had honger en jullie hebben Mij te eten gegeven. Ik had dorst en jullie hebben Mij te drinken gegeven. Ik was vreemdeling en jullie hebben Mij opgenomen. Ik was naakt en jullie hebben Mij gekleed. Ik was ziek en jullie hebben naar Mij omgezien. Ik zat gevangen en jullie kwamen naar Mij toe. En dan gebeurt er iets wonderlijks. Zowel de mensen die goed hebben gehandeld als degenen die dat niet hebben gedaan, stellen dezelfde vraag: Heer, wanneer hebben wij U gezien? Daar zit, denk ik, de kern van het evangelie van vandaag.
De mensen die goed hebben gehandeld, hebben niet eens doorgehad dat zij Christus zelf hebben ontmoet. Ze hebben gewoon gedaan wat hun hart hun ingaf. Ze zagen iemand die honger had en gaven hem te eten. Ze zagen iemand die alleen stond en namen hem op. Ze zagen iemand die ziek was en gingen op bezoek. Ze zagen een mens in nood en konden niet zomaar voorbijlopen. En pas achteraf ontdekken ze dat ze in die ander Christus hebben ontmoet.
Dat is een heel bijzondere manier om naar de wereld te kijken. Jezus zegt eigenlijk: als je Mij wilt herkennen, kijk dan niet alleen naar de hemel. Kijk niet alleen naar het kruisbeeld in de kerk of naar de icoon waarop Ik als Koning op een troon zit. Kijk ook eens goed om je heen. Kijk naar de mensen die je iedere dag tegenkomt. Kijk naar degene die niemand ziet staan. Kijk naar de mens die jouw hulp nodig heeft. Daar ben Ik te vinden. En daarmee geeft Jezus een heel eigen invulling aan zijn koningschap. Hij maakt de troonzaal van zijn Koninkrijk als het ware zo groot als de wereld. En de mensen die daar een plaats hebben, zijn niet alleen de machtigen en de aanzienlijken. Het zijn juist de mensen die gemakkelijk buiten beeld raken.
De hongerige, de dorstige, de vreemdeling, de zieke, de gevangene. Mensen die in onze samenleving niet altijd meetellen. Mensen die we soms liever niet zien, omdat hun nood ons ongemakkelijk maakt. Mensen die niet passen in het beeld dat we graag van onze samenleving hebben. En juist met hen vereenzelvigt Jezus zich.
Dat zet onze beeldvorming behoorlijk op zijn kop. Want wij zijn gewend mensen in te delen. We hebben beelden van succesvolle mensen en mensen die het niet gemaakt hebben. Van mensen die hun leven goed op orde hebben en mensen die er een puinhoop van maken. Van mensen die erbij horen en mensen die aan de rand staan. Maar Jezus kijkt anders. Hij ziet niet in de eerste plaats een vluchteling, maar een mens die een thuis zoekt. Hij ziet niet alleen een zieke, maar een mens die behoefte heeft aan aandacht en nabijheid. Hij ziet niet alleen een gevangene, maar een mens die ondanks alles zijn waardigheid behoudt. Dat is een van de grootste uitdagingen van ons geloof: leren kijken zoals Jezus kijkt.
Want hoe vaak lopen wij niet aan mensen voorbij? Niet altijd uit onverschilligheid. Soms omdat we haast hebben, soms omdat we niet weten wat we moeten zeggen, soms omdat we denken dat een ander er wel voor zal zorgen. En soms omdat we onszelf beschermen tegen de nood van anderen.
We leven in een tijd waarin veel gesproken wordt over leiderschap. Over sterke leiders, over macht, over veiligheid, over grenzen en over de vraag hoe landen bestuurd moeten worden. We verlangen naar mensen die richting geven, die problemen aanpakken en die verantwoordelijkheid nemen. En dat is begrijpelijk. Een samenleving heeft leiders nodig.
Maar stel dat we de maatstaf van Jezus eens zouden gebruiken. Stel dat we bij de beoordeling van leiders niet alleen zouden kijken naar hun daadkracht, hun populariteit of hun vermogen om de economie te laten groeien. Stel dat we vooral zouden vragen: hoe gaan zij om met de mensen die niet voor zichzelf kunnen opkomen? Hoe behandelen zij de kwetsbaren? Krijgt de vreemdeling een plaats? Wordt er recht gedaan aan mensen die niet gehoord worden? Is er aandacht voor wie ziek, arm of eenzaam is? Zouden onze landen er dan niet heel anders uitzien? En moeten we die vraag niet alleen aan onze leiders stellen. We moeten we haar ook aan onszelf stellen. Want het Koninkrijk van Christus begint niet pas ergens ver weg, in een ideale samenleving. Het begint hier, in de kleine keuzes van iedere dag.
En zo komen we terug bij die icoon van Jezus op zijn troon. Misschien kijken we er vandaag met andere ogen naar. We zien een Koning die alle macht heeft, maar die zijn macht niet gebruikt om zichzelf te dienen. We zien een Koning die recht spreekt, maar die zelf de wonden van de wereld heeft gedragen. We zien een Koning die verheven is, maar die zich juist klein heeft gemaakt om bij ons te kunnen zijn. Zijn kroon is uiteindelijk geen teken van triomf over mensen, maar van liefde voor mensen. Zijn troon herinnert ons aan het kruis. En zijn Koninkrijk wordt zichtbaar waar mensen elkaar niet laten vallen.
1e lezing: Ezechiël 34, 11-12. 15-17; 2e lezing: 1 Kor. 15, 20-26.28; evangelie: Matteüs 25, 31-46
De evangelietekst uit de Willibrordvertaling 1978:
In die tijd zei Jezus tot zijn leerlingen: ‘ Wanneer de Mensenzoon komt in zijn heerlijkheid en vergezeld van alle engelen, dan zal Hij plaats nemen op zijn troon van glorie. Alle volken zullen voor Hem bijeengebracht worden en Hij zal ze in twee groepen scheiden, zoals de herder een scheiding maakt tussen schapen en bokken. De schapen zal Hij plaatsen aan zijn rechterhand, maar de bokken aan zijn linker. Dan zal de Koning tot die aan zijn rechterhand zeggen: Komt, gezegenden van mijn Vader, en ontvangt het Rijk dat voor u gereed is vanaf de grondvesting der wereld. Want Ik had honger en gij hebt Mij te eten gegeven. Ik had dorst en gij hebt Mij te drinken gegeven. Ik was vreemdeling en gij hebt Mij opgenomen, Ik was naakt en gij hebt Mij gekleed, Ik was ziek en gij hebt Mij bezocht, Ik was in de gevangenis en gij hebt Mij bezocht. Dan zullen de rechtvaardigen Hem antwoorden en zeggen: Heer, wanneer hebben wij U hongerig gezien en U te eten gegeven, of dorstig en U te drinken gegeven? En wanneer zagen wij U als vreemdeling en hebben U opgenomen, of naakt en hebben U gekleed? En wanneer zagen we U ziek of in de gevangenis en zijn U komen bezoeken? De Koning zal hun ten antwoord geven: Voorwaar, Ik zeg u: al wat gij gedaan hebt voor een dezer geringsten van mijn broeders hebt gij voor Mij gedaan. En tot die aan zijn linkerhand zal Hij dan zeggen: Gaat weg van Mij, vervloekten, in het eeuwig vuur dat bereid is voor de duivel en zijn trawanten. Want Ik had honger en gij hebt Mij niet te eten gegeven. Ik had dorst en gij hebt Mij niet te drinken gegeven; Ik was een vreemdeling en gij hebt Mij niet opgenomen, naakt en gij hebt Mij niet gekleed; Ik was ziek en in de gevangenis en gij zijt Mij niet komen bezoeken. Dan zullen ook zij antwoorden en zeggen: Heer, wanneer hebben wij U hongerig gezien of dorstig als vreemdeling of naakt of ziek of in de gevangenis, en hebben wij niet voor U gezorgd? Daarop zal Hij hun antwoorden: Voorwaar, Ik zeg u: al wat gij niet voor een van deze geringsten hebt gedaan, hebt gij ook voor Mij niet gedaan. En dezen zullen heengaan naar de eeuwige straf, maar de rechtvaardigen naar het eeuwige leven.’