Een paar maanden geleden bracht paus Leo XIV een bezoek aan het Italiaanse eiland Lampedusa, al jaren een belangrijk aankomstpunt voor migranten en vluchtelingen. Tijdens zijn bezoek stonden nabijheid en solidariteit centraal. De paus kwam om de migranten te herdenken die hun leven op zee hadden verloren, maar ook om de inwoners van Lampedusa te bedanken voor hun jarenlange gastvrijheid. Hoewel het bezoek een pastorale betekenis had, bevatte het ook een duidelijke boodschap. Tegen de achtergrond van steeds strengere migratiemaatregelen moedigde paus Leo de inwoners van Lampedusa aan om een ‘profetisch teken’ te blijven van wat mensen samen kunnen bereiken wanneer zij verschillen overstijgen en kiezen voor broederschap.
“Als wachter heb Ik u aangesteld over het volk van Israël”, sprak God in de eerste lezing tot Ezechiël, “hoort gij een woord uit Mijn mond, waarschuw hen dan namens Mij”.
Juda en Jeruzalem zijn gevallen. Veroverd en vernietigd door Babylonische troepen. Ezechiël wil degenen die aan de catastrofe schuldig waren, ter verantwoording roepen. In de lezing van vandaag wordt hij door God als schildwacht voor het huis Israël aangesteld. Vanaf zijn post op de stadmuur moet de schildwacht de omgeving in de gaten houden en het volk waarschuwen bij dreigend gevaar. Maar Ezechiël is geen schildwacht in de gewone betekenis van het woord. Zijn wachtpost is niet op de stadsmuur. In tegendeel: zijn plaats is te midden van het volk, en vandaar moet hij de situatie van zijn volk onder ogen zien om zo de verkondiger van hun herstel te worden.
Als profeet moet Ezechiël Gods stem zijn, en het volk tot waakzaamheid oproepen. Het is zijn opdracht om zijn medeballingen aan te moedigen in hun strijd om gerechtigheid, en om de verantwoordelijken voor het onrecht aan te klagen. De profeet mag niet zwijgen tegenover de boosdoeners en de veroorzakers van onrecht. Om het leven te redden, móet hij hen aanklagen. Voor de profeet bestaat er geen keuze. Als hij de boosdoeners niet aanklaagt, zal er geen herstel voor het volk zijn. De profeet moet een baken in de strijd om het recht zijn, want alleen zo zal het volk zijn verschillen kunnen overstijgen en voor broederschap kiezen.
“Wanneer uw broeder gezondigd heeft”, aldus Jezus tot zijn leerlingen, “wijs hem dan onder vier ogen terecht. Luistert hij naar u, dan hebt gij uw broeder gewonnen.”
Jezus houdt een lange redevoering, een redevoering over de gemeente. Hierbij gaat het niet zozeer over de vraag hoe de gemeente geordend moet worden, maar wel hoe nederigheid in het leven van de gemeenschap tot uiting komt. Het eerste gedeelte gaat over het ontvangen van gelovigen, en het tweede gedeelte - waaruit ook de lezing van vandaag is genomen - over hoe we met schuld, correctie en vergeving om moeten gaan. Zo hoorden we dat Jezus zijn volgelingen oproept om beschadigde relaties actief te herstellen. Daarbij krijgt de gemeenschap de verantwoordelijkheid én het gezag om naar verzoening te zoeken. “Wanneer uw broeder gezondigd heeft”, aldus Jezus tot zijn leerlingen, “wijs hem dan onder vier ogen terecht. Luistert hij naar u, dan hebt gij uw broeder gewonnen.”
Het doel van ‘onder vier ogen aanspreken’ is om de zonde of fout te herstellen. Goede relaties zijn in een gemeenschap van groot belang. Het principe van ‘onder vier ogen spreken’ is dat er zo min mogelijk publiekelijk over wordt gesproken. Het hoeft niet altijd aan de grote klok te worden gehangen. Pas als het tussen de betrokkenen niet lukt om op te lossen, worden er anderen - die van het voorval getuigen zijn geweest - bij gehaald.
Dat de lezing van vandaag toch een positieve bedoeling heeft, namelijk de dwalende broeder met alle middelen proberen te redden, blijkt uit het slot van de lezing, met een woord: eensgezindheid. Waar twee of drie in Jezus’ naam verenigd zijn, daar is God in hun midden. En daar kan geen enkele kerkelijke maatregel iets aan veranderen.
Hierbij staat het principe van de wederzijdse liefde voorop. Het is de liefde die opbouwt. Dit principe loopt als een rode draad door de Schrift, en door de lezingen van deze zondag. In de eerste lezing weet de profeet Ezechiël dat er in de catastrofe van de Babylonische ballingschap slechts redding voor het volk zal zijn, als het opnieuw die wederzijdse liefde, die broederlijke solidariteit ontdekt. En hij begint bij zichzelf. Als wachter weet de profeet zich persoonlijk voor de redding van zijn medemensen verantwoordelijk. De evangelielezing zou de indruk kunnen wekken dat het om casuïstiek gaat: onder welke voorwaarden kan men tot excommunicatie overgaan? Maar uit de context blijkt dat ook hier de opbouw van de gemeente, en de eensgezinde liefde voor de medebroeder of -zuster centraal staan.
Tja, en wij? Wat kunnen wij hiermee? Zeggen deze lezingen dat wij ons enkel aan wetten en regels moeten houden? Uitsluiting van mensen, en steeds strengere migratiemaatregelen? Of gaat het om iets anders? Om een ‘profetisch teken’ te zijn? Om het overstijgen van verschillen en het kiezen voor broederschap? Of, misschien wel om beiden? Amen.
1e
lezing: Ezechiël 33, 7-9; 2e lezing: Rom. 13, 8-10; evangelie: Matteüs 18, 15-20
De evangelietekst uit de Willibrordvertaling 1978:
In die tijd zei Jezus tot zijn leerlingen: ‘Wanneer uw broeder gezondigd heeft, wijs hem dan onder vier ogen terecht. Luistert hij naar u, dan hebt gij uw broeder gewonnen. Maar luistert hij niet, haal er dan nog een of twee personen bij, opdat alles beruste op de verklaring van twee of drie getuigen. Als hij naar hen niet wil luisteren, leg het dan voor aan de Kerk. Wil hij ook naar de Kerk niet luisteren, beschouw hem dan als een heiden of tollenaar. Voorwaar, Ik zeg u: wat gij zult binden op aarde zal ook in de hemel gebonden zijn, en wat gij zult ontbinden op aarde zal ook in de hemel ontbonden zijn. Eveneens zeg ik u: wanneer twee van u eensgezind op aarde iets vragen - het moge zijn van het wil - zullen zij het verkrijgen van mijn Vader die in de hemel is. Want waar er twee of drie verenigd zijn in mijn Naam, daar ben Ik in hun midden.’